• Home
• European Standards on Confidentiality and Privacy in Healthcare
• Directory of European Healthcare Confidentiality Contacts
• Privacy Forum
• Healthcare Confidentiality News Archive
• Searchable Database of Confidentiality Links
• EuroSOCAP Project
• EuroSOCAP Workshop
• Contact

Evrópskar leiðbeiningar fyrir fagfólk í heilbrigðisstétt um trúnað og leynd við heilsugæslu

Inngangur

Allir sjúklingar eiga rétt á leynd og hæfilegum væntingum um að allt fagfólk í heilbrigðisstétt gæti fyllsta trúnaðar við meðferð persónuupplýsinga þeirra. Réttur hvers sjúklings til leyndar og skylda fagfólks til að gæta trúnaðar eiga við óháð því sniði (t.d. rafrænt, myndrænt, lífsýni) sem upplýsingum er safnað í eða miðlað. Þessar leiðbeiningar varða allt starfsfólk í heilbrigðisstétt og eiga við um trúnað og upplýsingaleynd við heilsugæslu. Þær eru hluti af evrópskum stöðlum um trúnað og leynd við heilsugæslu (European Standards on Confidentiality and Privacy in Healthcare) þar sem leiðbeiningarnar eru nánar útfærðar og stofnunum við heilsugæslu veitt tilmæli á siðferðilegum og lagalegum grunni. Í stöðlunum er einnig að finna orðalykil. Meginmál staðlanna og leiðbeiningarnar eru tiltækar á ýmsum tungumálum á vefsetrinu www.eurosocap.org.

Evrópustaðlarnir eru fyrst og fremst siðferðisstaðlar sem þróaðir eru í því lagalega samhengi sem starfsfólk í heilbrigðisstétt tekur ákvarðanir um vernd, notkun og miðlun trúnaðarupplýsinga. Ekki er allt starfsfólk í heilbrigðisstétt bundið sömu lagalegu skyldum um trúnað, en það er bundið sömu siðferðisskyldum um að gæta trúnaðar.

Leiðbeiningarnar taka ítarlega til þarfa sjúklinga sem eru varnarlausir. Þarfir varnarlausra sjúklinga eru meiri með tilliti til trúnaðar – það er meiri hætta á að trúnaður sé brotinn á þeim en öðrum sjúklingum. Sérstakrar aðgæslu er þörf af hálfu starfsfólks í heilbrigðisstétt til að tryggja að réttur varnarlausra sjúklinga til leyndar sé virtur og að trúnaðarskylda þess gagnvart sjúklingunum sé uppfyllt.

Í leiðbeiningum þessum eru tekin fyrir þrjú svið: vernd, notkun og miðlun.

• vernd, notkun og miðlun heilsufarsupplýsinga í þágu heilsugæslu sjúklings,
• vernd, notkun og miðlun heilsufarsupplýsinga í þágu heilsugæslu, sem ekki tengist eigin heilsugæslu sjúklings með beinum hætti, og
• skyldur til og röksemdir fyrir miðlun persónugreinanlegra heilsufarsupplýsinga um í þágu tilgangs sem ekki tengist heilsugæslu hans.

Vernd, notkun og miðlun upplýsinga um sjúkling – Almennir þættir

1. Grunnreglur um trúnað við heilsugæslu. Heilbrigðisstarfsmenn ættu að virða eftirfarandi þrjár grunnreglur um trúnað við heilsugæslu.
   • Einstaklingar eiga grundvallarrétt á einkalífsvernd og trúnaði um heilsufarsupplýsingar sínar.
   • Einstaklingar eiga rétt á að stjórna aðgangi og miðlun eigin heilsufarsupplýsinga með því að veita, hafna eða afturkalla samþykki.
   • Við sérhverja miðlun miðlun trúnaðarupplýsinga sem ekki hefur verið veitt samþykki fyrir verða heilbrigðisstarfsmenn að taka mið af nauðsyn hennar, meðalhófi og áhættu sem miðluninni fylgir.
2. Stuðningur við þá sem varnarlausir eru Heilbrigðisstarfsmenn ættu að tryggja að varnarlausum einstaklingum sé veittur allur sá stuðningur sem nauðsynlegur er til að þeir fái skilin flókin málefni trúnaðar og til að hjálpa þeim að láta óskir sínar í ljós.
3. Vernd hinna varnarlausu Þegar heilbrigðisstarfsmaður greinir að sjúklingur er varnarlaus ætti, með samþykki sjúklingsins eða löglegs fulltrúa hans, að skrá þá greiningu í sjúkraskrá hans, sértækt eðli hennar og rök fyrir henn
4. Vanhæfni Þegar heilbrigðisstarfsmaður telur að miðlun upplýsinga væri fyrir bestu þeim sjúklingi sem ekki getur veitt samþykki sitt, ætti að ræða það við löglegan fulltrúa sjúklingsins (þar með talið foreldri/forsjármann ólögráða einstaklings). Ef samþykki löglegs fulltrúa er ekki veitt ætti heilbrigðisstarfsmaðurinn að fylgja gildandi bestu starfsháttum til að leysa ágreininginn1
5. Bráðatilfelli Í bráðatilfellum má nota eða miðla trúnaðarupplýsingum sjúklings, en aðeins ætti að nota eða miðla þeim lágmarksupplýsingum sem nauðsynlegar eru til að ráða við bráðatilfellið
6. Miðlun eftir andlát Gæta verður trúnaðar um upplýsingar um sjúkling eftir lát hans.
7. Ef til þess bær sjúklingur hefur fyrir andlát sitt sérstaklega óskað eftir því að trúnaði verði haldið áfram, þá ber að framfylgja þeirri ósk.
8. Ef heilbrigðisstarfsmaður telur að það kunni að vera nauðsynlegt eða æskilegt að miðla upplýsingum um sjúkling eftir lát hans eða ef það fær beiðni um miðlun upplýsinga og hefur engin sérstök tilmæil sjúklingsins þar um, ætti heilbrigðisstarfsmaðurinn að líta á það sem mögulega miðlun upplýsinga til þriðja aðila eða miðlun vegna lögvarinna hagsmuna (sjá leiðbeiningarvið 19-23.)
9. Aðgangur sjúklings að upplýsingum um heilsgæslu sína Heilbrigðisstarfsmenn verða að virða beiðni sjúklings um aðgang að eigin heilsufars og fara að lögboðnum skyldum persónuverndarlöggjafar

Vernd, notkun og miðlun heilsufarsupplýsinga í þágu heilsugæslu sjúklings

10. Upplýsingaskylda gagnvart sjúklingi Heilbrigðisstarfsmenn verða að tryggja að sjúklingar og/eða löglegir fulltrúar þeirra séu upplýstir með hætti sem hentar samskiptaþörfum sjúklingsins um:
    • hvaða tegundir upplýsinga er skráðar og varðveittar,
    • í hvaða tilgangi upplýsingarnar eru skráðar og varðveittar,
    • hvaða varúðarráðstafanir eru gerðar til að tryggja að upplýsingum um þá sé ekki miðlað,
    • hvers konar upplýsingamiðlun muni að öllu jöfnu eiga sér stað,
    • hvaða kostir standa til boða um hvernig upplýsingar um þá eru notaðar eða miðlað,
    • réttindi þeirra til aðgangs að upplýsingum í eigin sjúkraskrám og til leiðréttingar á upplýsingum eftir því sem við á,
    • hvaða upplýsingar þeim skulu veittar samkvæmt landslögum sem sett eru í samræmi við tilskipun 95/46 /EB og
    • gildandi ákvæði eða meginreglur í landsrétti um upplýsingamiðlun.
11. Upplýsa verður sjúklinga, eða löglega fulltrúa þeirra þar sem við á, um hvaða upplýsingamiðlun er nauðsynleg fyrir heilsugæslu viðkomandi sjúkings. Séu þeir upplýstir með þessum hætti er ekki þörf á afdráttarlausu samþykki, heldur nægir ætlað samþykki til þess að miðlun heilsufarsupplýsinga vegna heilsugæslu sjúkligs geti talist sifðerðilega rétt
12. Klínísk endurskoðun Heilbrigðisstarfsmenn ættu að leggja sig fram um að tryggja að stefna heilbrigðisstofnunar um klíníska endurskoðun samræmist siðferðilegum kröfum um trúnað
13. Umönnunarstarfsfólk Ræða ætti við sjúklinginn og/eða löglegan fulltrúa hans um mögulegan ávinning þess að miðla upplýsingum til óformlegs umönnunaraðila. Hins vegar dregur sú staðreynd að slík upplýsingamiðlun geti verið til góðs ekki úr skyldu heilbrigðisstarfsfólks til trúnaðar við sjúkling
14. Þverfagleg teymi Í lækningateymi verið tímabundnir meðlimir í sérstökum tilgangi. Heilbrigðisstarfsmenn mega ekki miðla upplýsingum til tímabundinna meðlima nema þeir séu bundnir trúnaðarskyldu á því stigi að þeir megi fá slíkar upplýsingar.

    Þverfagleg teymi ættu að koma sér saman um aðferðir við miðlun trúnaðarupplýsinga utan teymisins.

    Heilbrigðisstarfsmenn kunna að hafa ólík viðmið og setja ólíka fyrirvara við miðlun trúnaðarupplýsinga, t.d. með tilliti til almannaöryggis. Það er nauðsynlegt að sérhver heilbrigðisstarfsmaður kynni sér þennan mismun og hagi upplýsingamiðlun í samræmi við

15. Fjölstofnanateymi Ef ráðgert er að taka inn í teymið starfsfólk annarra stofnana ætti að ræða það fyrst við sjúklinginn og/eða löglegan fulltrúa þeirra. Útskýra ætti tilgang þess að kalla til starfsfólk annarrar stofnunar og tilganginn með fyrirhugaðri upplýsingamiðlun.

    Ef sjúklingur eða löglegur fulltrúi hans neitar að veita samþykki sitt fyrir þátttöku annarrar stofnunar ætti að virða það nema aðrir hagsmunir vegi þyngra. (Sjá leiðbeiningarviðmið 19-23.)

    Ef aðrar stofnanir óska eftir upplýsingum um sjúklinga ættu heilbrigðisstarfsmenn fyrst að leita samþykkis sjúklingsins eða löglegs fulltrúa hans um upplýsingamiðlunina, þ. á m. um hvaða upplýsingum skuli miðlað

16. Tvíþætt hlutverk og skyldur Heilbrigðisstarfsmaður ætti eftir fremsta megni að forðast aðstæður þar sem það gegnir tvíþættu hlutverki og skyldum gagnvart sama sjúklingi.

    Ef heilbrigðisstarfsmaður ber tvíþætta ábyrgð er mikilvægt að hann geri sjúklingnum grein fyrir því í upphafi sérhvers viðtals af hálfu hvers hann er að vitja sjúklingsins og tilgang viðtalsins eða matsgerðarinnar. Einnig skal gera sjúklingnum og/eða löglegum fulltrúa hans ljóst að ekki verður farið með upplýsingarnar sem trúnaðarmál

Vernd, notkun og miðlun heilsufarsupplýsinga í þágu heilsugæslu, sem ekki tengist eigin heilsugæslu sjúklings með beinum hætti

17. Samþykki fyrir afleiddri notkun Ótvírætt samþykki sjúklings eða löglegs fulltrúa hans skal, þegar því verður við komið, fengið fyrir sérhverri afleiddri notkun persónuupplýsinga hans. Ef fyrir liggur samkomulag um miðlun upplýsinga ætti ekki að nota persónugreinanlegar upplýsingar í ríkari mæli en þörf er á í þágu lögmæts tilgangs vegna heilsugæslu.
18. Persónuauðkenni sjúklings vernduð Heilbrigðisstarfsmenn ættu að leggja sig fram um að tryggja að viðeigandi reglur og samskiptastaðlar séu til staðar til að vernda persónuauðkenni sjúklingsins og að þeim sé framfylgt á sjúkrastofnunum þeirra og deildum og meðal þjónustuveitenda fyrir afleidda notkun rekjanlegra persónuupplýsinga sjúklinga vegna heilsugæslu.
19. Aftenging persónuauðkenna Upplýsingar ætti aðeins að varðveita í því formi að bera megi kennsl á sjúkling ef það er nauðsynlegt í þeim tilgangi sem þær eru varðveittar. Það að aftengja upplýsingar persónuauðkennum þýðir að enginn getur lengur borið kennsl á sjúklinginn með beinum eða óbeinum hætti út frá þeim upplýsingum. Þegar ætlunin er að aftengja upplýsingar persónuauðkennum verður að upplýsinga sjúklinginn og/eða löglegan fulltrúa hans um það og nákvæmlega hvaða áhrif það muni hafa, einkum á möguleika sjúklings til aðgangs að upplýsingum um sig og til að vitneskju um til hvers þær eru notaðar, og þar með veita þeim tækifæri til að andmæla slíkri notkun. Upplýsa ætti sjúklinga og/eða fulltrúa þeirra um tilgang fyrirhugaðrar vinnslu upplýsinganna eftir að þær hafa verið aftengdar persónuauðkennum.

Skyldur til og röksemdir fyrir miðlun persónugreinanlegra heilsufarsupplýsinga um sjúkling í þágu tilgangs sem ekki tengist heilsugæslu hans

20. Upplýsingaskylda samkvæmt lögum Ef í sambandi heilbrigðisstarfsmanns og sjúklings er ljóst að til verður upplýsingaskylda samkvæmt lögum, ætti að ræða það við sjúklinginn og/eða löglegan fulltrúa hans eins fljótt og unnt er nema að sú umræða grafi í sjálfri sér undan tilgangi upplýsingamiðlunarinnar. Áður en heilbrigðisstarfsmaður gegnir mögulegri lagaskyldu til að veita upplýsingar ætti hann að fullvissa sig um að sú staða sem hann er í falli klárlega undir tilfelli þar sem slíkrar miðlun er lögskyld. Hann verður að tryggja að sérhver röksemd sem mælir gegn upplýsingamiðlun sé sett fram við yfirvaldið sem ber að upplýsa. Sérhver miðlun upplýsinga verður að takmarkast stranglega við þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru.
21. Rök fyrir upplýsingamiðlun Heilbrigðisstarfsmaður ætti að tryggja að hann þekki til sérstakra ákvæða og meginreglna landslaga sem kveða á um það hagsmunamat sem þarf að fara fram.
22. Þegar upplýsingum er miðlað til verndar veigameiri hagsmunum þriðja aðila verður að skoða hvert tilvik sérstaklega. Prófsteinninn á hvort miðlun upplýsinga til verndar hagsmunum þriðja aðila telst réttmæt er hvort þeir hagsmunir vegi, í því sérstaka tilviki, þyngra en trúnaðarskylda gagnvart sjúklingi vegna almannahagsmuna. Ákvarðanir um að miðla persónugreinanlegum upplýsingum út fyrir heilbrigðisþjónustuna þegar ekki er til staðar upplýsingaskylda verður að taka með yfirveguðum hætti.

    Þættir sem hafa þarf í huga við töku slíkrar ákvörðunar eru, meðal annars:

    • mikilvægi hagsmuna sem eru í hættu ef upplýsingunum er ekki miðlað, til dæmis kann að vera réttmætt að miðla upplýsingum þegar líf eða heill þriðja aðila (líkamlegt eða andlegt) er í hættu;
    • líkur á því að skaði hljótist af í einstökum tilfellum, þ.e. upplýsingamiðlun kann að vera réttmæt ef talsverðar líkur eru á því að líf annars manns skaðist, en ekki endilega réttmæt ef líkurnar á skaða eru litlar;
    • yfirvofandi nálægð skaðans, þ.e. miðlun upplýsinga kann að vera réttmæt þegar verndun þriðja aðila krefst þess að brugðist sé tafarlaust við, en ekki ef það er varla meira en möguleiki á því að öðrum geti stafað hætta af sjúklingnum í framtíðinni;
    • hvort til staðar sé nægilega viðeigandi yfirvald sem miðla ætti upplýsingunum til ;
    • nauðsyn upplýsingamiðlunarinnar til að koma í veg fyrir skaða, þ.e. að ekki sé unnt að koma í veg fyrir skaðann án miðlunarinnar;
    • líkur á því að upplýsingamiðlun geti komið í veg fyrir skaða, en það krefst þess að heilbrigðisstarfsmaður sé þess fullviss að skaði þriðja aðila eða lögvarinna almannahagsmuna sé nægilega líklegur til að koma í veg fyrir hann með miðlun upplýsinga
23. Miðlun upplýsinga til verndar hagsmunum vanhæfs sjúklings Þegar sjúklingur hefur ekki hæfi til að taka ákvarðanir, getur miðlun verið réttmæt til að vernda hagsmuni hans. Hvort miðlun telst réttlætanleg í einstaka tilfellum veltur á yfirveguðu mati á hagsmunum sjúklings af því að trúnaðar við hann sé gætt og þeim hagsmunum sem eru í hættu sé upplýsingunum ekki miðlað.
24. Góðir starfshættir við réttmæta miðlun upplýsinga Í hvert sinn sem beita þarf dómgreind eru heilbrigðisstarfsmenn hvattir til að ræða málið við samstarfsmenn sína án þess að gefa rekjanlegar upplýsingar um sjúklinginn og, ef með þarf, að leita álits lögfræðings eða annars sérfræðings.

    Þegar tekin er ákvörðun um að miðla upplýsingum er í flestum tilfellum þörf á góðum samskiptum og stuðningi við sjúkling sem rjúfa á trúnað við.

    Þegar tekin hefur verið ákvörðun um að miðla upplýsingum er hefðbundið verklag eftirfarandi:

    • gefa ætti sjúklingnum og/eða löglegum fulltrúa hans skýringu á ástæðum upplýsingamiðlunarinnar;
    • heilbrigðisstarfsmaður ætti að hvetja sjúklinginn (og/eða löglegan fulltrúa hans þar sem við á) til að upplýsa viðkomandi yfirvald (til dæmis lögreglu eða félagsmálayfirvöld). Ef sjúklingurinn eða löglegur fulltrúi hans er því samþykkur þarf heilbrigðisstarfsmaðurinn að fá staðfestingu frá yfirvaldinu á að upplýsingamiðlunin hafi farið fram;
    • ef sjúklingurinn eða löglegur fulltrúi hans neitar að hafast nokkuð að ætti heilbrigðisstarfsmaður að skýra þeim frá því að ætlunin sé að miðlu upplýsingunum til viðkomandi yfirvalds eða einstaklings. Hann ætti síðan að upplýsa yfirvaldið, en veita aðeins nauðsynlegar upplýsingar og veita síðan sjúklingnum og/eða löglegum fulltrúa aðgang að upplýsingunum sem veittar voru; og
    • heilbrigðisstarfsmaður sem ákveður að miðla trúnaðarupplýsingum (hvort sem sjúklingur og/eða löglegur fulltrúi hans er upplýstur um það fyrir fram eður ei) ætti að vera reiðubúinn að útskýra og réttlæta ákvörðun sína við yfirvaldið sé þess óskað. Heilbrigðisstarfsmaðurinn ætti að skrá í sjúkraskrá upplýsingar um öll samtöl, fundi og viðtöl vegna ákvörðunar um eða miðla eða miðla ekki slíkum upplýsing

    Undantekningin frá þessu vinnulagi er þegar það að upplýsa sjúklinginn um miðlunina fyrirfram gæti komið í veg fyrir réttmætan tilgang miðlunarinn

Öryggi

25. Öryggi Með tilliti til skyldu heilbrigðisstarfsmanna til að gæta trúnaðar við sjúklinga ættu starfsmenn að leggja sig fram um að tryggja að viðeigandi reglur og samskiptastaðlar séu til staðar og að þeim sé framfylgt á stofnunum þeirra og meðal þjónustuveitenda til þess að viðhalda öryggi persónuupplýsinga sjúklinga.

    Heilbrigðisstarfsmenn ættu að hafa í huga strangar trúnaðar- og öryggisskyldur í samskiptum við sjúklinga, löglega fulltrúa þeirra, umönnunarfólk og samstarfsfólk, einkum í óbeinum samskiptum svo sem í síma, með tölvupósti og símbréfi.