Saglik Çalisanlari Için Saglik Hizmetinde Gizlilige ve Mahremiyete Iliskin Avrupa Rehber Kurallari

Giris

Tüm hastalar mahremiyet hakkina sahiptir ve kisisel bilgilerinin gizliliginin tüm saglik çalisanlari tarafindan titizlikle korunacagina dair beklentileri vardir. Her hastanin mahremiyet hakki ve saglik çalisaninin gizlilige iliskin yükümlülügü, bu bilgilerin saklanma veya iletilme seklinden (ör: elektronik, fotograf seklinde veya biyolojik numune biçiminde) bagimsizdir. Bu rehber, tüm saglik çalisanlari için geçerlidir ve saglik hizmetindeki mahremiyet ve bilgi gizliligi alanlarina hitap etmektedir. Rehber, Saglik Hizmetlerinin Sunulmasinda Gizlilige ve Mahremiyete Iliskin Avrupa Standartlarinin bir bölümü olup, söz konusu bu Standartlar Rehberi daha detayli olarak açiklamakta ve saglik hizmeti sunan kurumlara etik ve yasal temeller çerçevesinde öneriler sunmaktadir. Standartlar ayrica bir Sözlük de içermektedir. Standartlarin ve Rehberin metni çesitli dillerde mevcuttur ve bu metne www.eurosocap.org adresinden erisilebilir.

Avrupa Standartlari, birincil olarak etik standartlari olup, saglik çalisanlarinin gizli bilgilerin korunmasi, kullanimi ve açiklanmasina iliskin kararlarini verdikleri yasal baglam içerisinde gelistirilmistir. Gizlilige iliskin yasal yükümlülükler tüm saglik çalisanlari için ayni olmamakla birlikte, gizliligin korunmasina iliskin etik yükümlülükler tüm saglik çalisanlari için aynidir.

Bu Rehberde, incinebilir konumdaki hastalarin gereksinimleri ayrintili olarak ele alinmaktadir. Incinebilir hastalarin gizlilige iliskin ihtiyaçlari daha fazladir – bu hastalarda gizliligin ihlal edilme riski diger hastalara göre daha yüksektir. Incinebilir hastalarin mahremiyet haklarina saygi gösterilmesi ve bu hastalarin gizliligine iliskin ödevlerinin yerine getirilmesi için saglik çalisanlarinin özel dikkat gösterilmesi gerekmektedir.

Bu Rehberde koruma, kullanim ve açiklamaya iliskin üç alan ele alinmistir:

Hastalarin saglik hizmeti için hasta bilgilerinin korunmasi, kullanimi ve açiklanmasi;
Hastalarin saglik hizmeti ile dogrudan ilgili olmayan saglik hizmeti amaçlarina yönelik olarak hasta bilgilerinin korunmasi, kullanimi ve açiklanmasi ve
Saglik hizmeti ile ilgili olmayan amaçlar için hastalarin tanimlanabilir bilgilerinin açiklanmasina iliskin yükümlülükler ve bunlarin gerekçeleri.

Hasta Bilgilerinin Korunmasi, Kullanimi ve Açiklanmasi - Genel Bakis

Saglik hizmetinde gizliligin temel ilkeleri. Saglik çalisanlari saglik hizmetindeki gizlilige iliskin asagidaki üç ilkeye saygi göstermelidir.
- Bireylerin saglik bilgilerinin gizliligine ve mahremiyetine iliskin temel haklari bulunmaktadir.
- Bireylerin onam vermek, onam vermemek veya onamlarini geri çekmek yoluyla kendi saglik bilgilerine erisimi ve bu bilgilerin açiklanmasini kontrol etme hakki vardir.
- Gizli bilgilerin onama dayali olmadan açiklanmasi söz konusu oldugunda saglik çalisanlari bunun gerekliligi, orantililigi ve beraberindeki riskler konularinda dikkatli olmalidir.
Incinebilir kisiler için destek. Saglik çalisanlari, incinebilir kisilerin gizlilige iliskin konularin karmasikligini anlayabilmeleri ve bu konudaki isteklerini ifade etmeleri için bu kisilere gerekli destegin verilmesini saglamalidir.
Incinebilir kisilerin korunmasi. Bir hasta, bir saglik çalisani tarafindan incinebilir bir birey olarak tanimlandiginda, hastanin veya yasal temsilcisinin* onami alinarak bu tanimlamanin anlami, kendine özgü yapisi ve bunun gerekçesi hasta notlari içerisine kaydedilmelidir.
Kapasitesizlik. Bir saglik çalisani, açiklamanin onam veremeyen bir hastanin çikarlarina en iyi sekilde hizmet edecegini düsündügü durumda, bu konuyu hastanin yasal temsilcisi (küçügün ebeveyni/vasisi de dahil olmak üzere) ile görüsmelidir. Eger yasal temsilci onam vermiyorsa, saglik çalisani kendi ülkesinde bu sorunun çözülmesi için gerekli olan mevcut en iyi süreci izlemelidir.
Acil durumlar. Acil durumlarda hastalara ait gizli bilgilerin kullanimi veya açiklanmasi söz konusu olabilir, ancak acil durumla basa çikabilmek için sadece asgari düzeyde kalan gerekli bilgi kullanilmali veya açiklanmalidir.
Ölümden sonra bilgilerin açiklanmasi. Hastanin ölümünden sonra hastaya ait bilgilerin gizliligi korunmalidir.
Karar verme yetisi olan bir hastanin ölümünden önce gizliligin korunmasi yönünde açikça bir talebi oldugu durumda, bu talebe saygi gösterilmesi gerekir.
Saglik çalisaninin, hastanin ölümünden sonra açiklama yapilmasinin gerekli olabilecegini veya kendisinden bunun istenebilecegini düsündügü durumlarda, ya da açiklama için saglik çalisanindan talepte bulunulmasi halinde, sayet hasta saglik çalisanina bu konuya yönelik bir talimat vermemis ise saglik çalisani bu konuyu üçüncü kisilere açiklama yapilmasinin veya yasal olarak koruma altinda bulunan kamu yarari için açiklama yapilmasinin mümkün oldugu bir durum olarak degerlendirebilir (bakiniz Rehber maddeleri 19-23).
Saglik hizmetine iliskin bilgilere hastanin erisimi. Saglik hizmeti çalisanlari hastalarin saglik hizmeti bilgilerine erisim taleplerine saygi duymali ve Veri Koruma Kanunlari (Data Protection Laws) altinda tanimlanan yasal yükümlülüklerine uymalidir.

Hasta Bilgilerinin Korunmasi, Kullanimi ve Açiklanmasi

Hastalarin bilgilendirilmesinin saglanmasi. Saglik çalisanlari hastanin ve/veya yasal temsilcisinin hastanin iletisim ihtiyaçlarina uygun olarak
- hangi tipte bilgilerin kaydedilmekte ve saklanmakta oldugu;
- bilgilerin kaydedilme ve saklanma nedenleri;
- bilgilerin açiklanmamasinin saglanmasi için hangi sekilde koruma saglandigi;
- genellikle hangi tip bilgilerin paylasildigi;
- bilgilerinin nasil kullanilabilecegi ve açiklanacagi konularinda hastalar için hangi seçeneklerin mevcut oldugu;
- Hastalarin saglik hizmeti kayitlarinda kendileri hakkinda tutulan bilgilere erisim ve gerektiginde bu bilgileri düzeltme haklari;
- Direktif 95/46/EC’yi uygulamaya koyan ulusal yasalar çerçevesinde hastalar verilmesi gereken bilgiler ve
- Açiklamaya yapilmasini hükme baglayan, ülkeye özel yasal düzenlemeler veya ilkeler konusunda bilgilendirilmesini saglamalidir.
Hastalar veya uygun oldugu hallerde hastalarin yasal temsilcisi, hastanin bireysel saglik hizmeti için hangi bilgilerin paylasilmasinin gerekli oldugu konusunda bilgilendirilmelidirler. Bu sekilde bilgilendirilmis olmalari sartiyla, hastalarin saglik hizmeti amaciyla bilgilerinin etige uygun sekilde paylasimi için ima edilen onam (implied consent) yeterlidir, açik onam (express consent) gerekli degildir.
Klinik denetleme (audit). Saglik çalisanlari, klinik denetlemeye iliskin kurum politikalarinin, gizliligin korunmasi için gerekli etik sartlar ile uyumlu olmasini saglamak için çaba sarfetmelidir.
Hastanin bakimini üstlenen kisiler. Resmi olarak görevli olmayan ancak hastanin bakimini üstlenen kisiler ile bilgilerin paylasilmasinin getirebilecegi potansiyel fayda, hasta ve/veya onun yasal temsilcisi ile tartismaya açilmalidir. Ancak, bu tip bir bilgi paylasiminin fayda saglayabilecek olmasi, saglik çalisaninin hastasinin gizliligini koruma ödevini hafifletmez.
Multidisipliner ekipler. Saglik hizmeti ekibinde bazi görevler için geçici üyeler bulunabilir; bu geçici üyeler yeterli derecede gizlilik yükümlülügü altinda degilse saglik hizmeti çalisanlari bu kisilere bilgileri açiklamamalidir.
Multidisipliner ekipler, ekibin disinda kalan kisilere gizli bilgilerin açiklanmasina iliskin stratejiler üzerinde anlasmaya varmalidir.

Saglik çalisanlarinin gizli bilgilerin açiklanmasi konusunda farkli kriterleri ve sinirlari (ör: toplumun güvenligine iliskin olarak) olabilir. Her saglik çalisaninin kendisini bu tip farkliliklara asina hale getirmesi ve açiklamayi bu dogrultuda ayarlamasi gereklidir.
Merciler arasi ekipler (inter-agency teams). Farkli mercilerde yer alan kisilerin ekibe dahil edilmesinin planlandigi durumlarda, bu öncelikle hasta ve/veya hastanin yasal temsilcisi ile görüsülmelidir. Diger bir merciyi dahil etmenin amaci ve beraberinde yapilmasi düsünülen bilgi paylasiminin amaci açikliga kavusturulmalidir.
Bir hasta veya hastanin yasal temsilcisi, diger mercilerin dahil edilmesine onam vermeyi reddederse, daha agir basan çikarlar olmadigi takdirde bu red kararina saygi gösterilmelidir (Bakiniz Madde no 19-23).

Baska mercilerin hastalar hakkinda bilgi talep etmesi halinde, saglik çalisanlari açiklanmasi düsünülen bilginin içerigi de dahil olmak üzere bu gibi bilgi paylasimina iliskin konular için öncelikle hastanin veya yasal temsilcisinin onamini almalidir.
Çifte rol ve sorumluluklar. Saglik çalisanlari, ayni hasta için çifte sorumluluk ve yükümlülük sahibi olacaklari durumlardan mümkün oldugu ölçüde kaçinmalidir.
Saglik çalisanin çifte sorumlulugu oldugu durumlarda, herhangi bir konsültasyon veya degerlendirme öncesinde hastaya ve/veya hastanin yasal temsilcisine hastayi kimin adina gördüklerini ve konsültasyon veya degerlendirmenin amacini açiklamasi önemlidir. Ayrica, verilen bilginin gizli bilgi kapsaminda muamele görmeyecegi de hastaya ve/veya hastanin yasal temsilcisine açikça belirtilmelidir.

Hastalarin Saglik Hizmeti Ile Dogrudan Ilgili Olmayan Amaçlar Için Hasta Bilgilerinin Korunmasi, Kullanimi ve Açiklanmasi

Ikincil amaçlara yönelik kullanim için onam. Mümkün olan durumlarda, kisisel bilgilerin ikincil amaçlara yönelik kullanimi için hastanin veya yasal temsilcisinin açik onami alinmalidir. Açiklama yapilmasi konusunda anlasmaya varildiginda, saglik hizmetin yönelik geçerli her bir amaç için sadece asgari düzeyde tanimlanabilir hasta bilgisi kullanilmalidir.
Hastanin kimliginin korunmasi. Saglik çalisanlari kendi hastaneleri ile birimlerinde ve hizmetlere aracilik eden kurumlarda hasta bilgilerinin saglik hizmetindeki ikincil amaçlara yönelik kullaniminda hastanin kimliginin korunmasi için gerekli politikalarin ve protokollerin bulunmasini ve bunlarin uygulamada islerlik kazanmasini saglamak için çaba sarfetmelidir.
Verilerin anonim (isimsiz) hale getirilmesi. Eger bilginin saklanma amaçlari açisindan hastanin tanimlanabilmesi gerekliyse, bilgi sadece hastanin tanimlanmasini saglayabilecek sekillerde muhafaza edilmelidir. Verilerin anonim hale getirilmesi, artik hastanin söz konusu bu veriler yoluyla dogrudan veya dolayli olarak hiç kimse tarafindan tanimlanamayacagi anlamina gelir. Verilerin anonim hale getirilmesinin düsünüldügü durumlarda, hastalar veya hastalarin yasal temsilcileri saglik çalisanlari tarafindan bu durumdan ve bu uygulamanin yapacagi etkiden tam olarak haberdar edilmeli, özellikle de bunun hastalarin verilerine erisebilme, bu verilerin ne için kullanildigini bilme ve dolayisiyla da bu kullanima itiraz edebilme haklari üzerindeki etkileri hakkinda bilgilendirilmelidirler. Hastalar ve/veya yasal temsilcileri, verilerin anonim hale getirilmesinin ardindan verilerin hangi amaçla kullanilmasinin düsünüldügü konusunda bilgilendirilmelidir.

Hasta Bilgilerinin Hastalarin Saglik Hizmeti Ile Dogrudan Ilgili Olmayan Amaçlar Için Açiklanmasina Iliskin Yükümlülükler ve Bunlarin Hakli Çikartilmasina Dair Gerekçeler

Açiklama yapilmasina iliskin yasal yükümlülükler. Saglik çalisani - hasta iliskisinde açiklama yapilmasini gerektiren yasal bir yükümlülük açikça gündeme gelmeye basladiginda, bu durum hasta ile ve/veya hastanin yasal temsilcisi ile mümkün oldugu kadar erken dönemde tartismaya – sayet bu tip bir tartismanin kendisi açiklamanin amacina zarar vermeyecekse – açilmalidir. Açiklamaya iliskin muhtemel herhangi bir yasal yükümlülügü yerine getirmeden önce, saglik çalisanlari söz konusu durumun açikça yasal açidan açiklamanin gerekli oldugu olgular kategorisinde yer aldigindan emin olmalidir. Saglik çalisanlari, açiklama yapilmasina karsi ortaya konabilecek olan uygun her türlü argümanin, açiklamanin yapilmasi gereken yetkili merciye sunulmasini saglamalidir. Yapilan herhangi bir açiklama, sadece gerekli olanlarla sinirli tutulmalidir.
Açiklama yapilmasinin gerekçeleri. Saglik hizmeti çalisanlari çikarlarin dengelenmesi esnasinda uyulmasi gereken ve ülkeye özgü herhangi bir yasal hüküm veya ilke konusunda bilgi sahibi olmalidir.
Üçüncü kisilerin haklarinin daha agir bastigi ve bu haklarin korunmasi amaci ile açiklama yapilmasinin söz konusu oldugu durumlarda, her bir olgu kendi özellikleri üzerinden degerlendirilmelidir. Sinanmasi gereken sey, kamuoyunun çikari açisindan üçüncü bir kisinin çikarlarinin korunmasi için bilginin açiklanmasinin, hastaya karsi söz konusu olan gizliligi koruma ödevinden daha agir bastigi istisnai bir durumun söz konusu olup olmadigidir. Bilginin açiklanmasina iliskin hiçbir yükümlülügün olmadigi saglik hizmetlerinin disindaki durumlarda, hastanin tanimlanabilir bilgilerinin açiklanmasi bu unsurlarin dengelenmesi sonucunda varilan kararlara baglidir.
Bu tip bir karar alirken, baska bir takim faktörlere ek olarak, sunlar da dikkate alinmalidir:
- Açiklama yapilmadiginda risk altinda olan çikarin önemi, örnegin üçüncü bir kisinin yasami veya (fiziksel veya psikolojik) bütünlügü tehlike altinda ise, açiklama yapilmasi daha kolay hakli çikartilabilir;
- Söz konusu olguda zararin meydana gelme olasiligi, örnegin bir baskasinin hayatina zarar verilme olasiligi yüksek ise açiklama yapilmasi hakli çikartilabilir, ancak bu olasilik düsük ise açiklama yapilmasi her zaman hakli çikartilamayabilir;
- Zararin ne kadar zaman içerisinde gerçeklesebilecegi, örnegin üçüncü bir kisinin korunmasi için derhal müdahalede bulunulmasi gereken bir durumda açiklama yapilmasi hakli çikartilabilirken, gelecekteki bir zamanda hastanin bir baskasi için tehdit olusturmasi için bir olasiliktan daha fazlasinin söz konusu olmadigi durumlarda açiklama yapilmasi hakli çikartilamayabilir;
- Açiklamanin yapilmasinin düsünülebilecegi yeterince uygun bir yetkili mercinin varligi;
- Zarari engellemek için açiklama yapilmasinin gerekliligi, yani, açiklama yapilmaksizin zarari önleme ihtimalinin bulunmamasi;
- Açiklama yapilmasinin zarari önleme ihtimali, bu durumda üçüncü kisiye veya yasal olarak koruma altina alinmis olan kamu yararina verilebilecek zararin açiklamanin yapilmasi yoluyla önlenebilecegi konusunda saglik çalisanin tatmin olmasi gerekir.
Yeterli olmayan bir hastanin çikarlarinin en iyi sekilde korunmasi amaciyla açiklama yapilmasi. Bir hastanin yeterliliginin olmadigi durumlarda, hastanin en iyi çikarlarini koruma gerekçesiyle açiklama yapilmasi hakli görülebilir. Açiklama yapilmasinin hakli görülebilir olup olmamasi, söz konusu her bir olguda kisinin bilgilerinin gizliliginin korunmasi halindeki çikarlari ile açiklama yapilmadiginda risk altinda olan çikarlarin dikkatle tartilmasina baglidir.
Gerekçeli açiklamalarda iyi uygulama. Açiklama yapilmasi konusunda saglik çalisaninin kendi yargisini kullanacagi her durumda, saglik çalisanlarina hastanin tanimlanabilir detaylarini açiklamadan olguyu meslektaslari ile tartismasi ve eger gerekliyse yasal danismanlik almasi veya bir baska uzmanin görüsüne basvurmasi önerilir. Açiklama yapilmasi yolunda karar alinan durumlarin pek çogu, iyi iletisimi ve gizliligi ihlal edilecek olan hasta için destek saglanmasini gerektirir. Bir kez açiklama yapilmasi karari verildikten sonra, izlenen alisilagelmis süreç su sekildedir:
- Hastaya ve/veya hastanin yasal temsilcisine bilginin paylasilmasina iliskin nedenler hakkinda açiklama yapilmasi.
- Saglik çalisani; ilgili merciyi (örnegin polisi veya sosyal hizmetleri) bilgilendirmek konusunda hastayi (ve/veya uygun oldugu hallerde hastanin yasal temsilcisini)cesaretlendirir. Eger hasta veya hastanin yasal temsilcisi kabul ederse, saglik hizmeti çalisaninin söz konusu açiklamanin yapildigini bu merciden dogrulatmasi gerekir.
- Eger hasta veya hastanin yasal temsilcisi harekete geçmeyi reddederse, saglik çalisani bu durumda ilgili merciye veya kisiye bilgiyi açiklamak niyetinde oldugunu söylemelidir. Bunun ardindan yalnizca gerekli bilgileri açiklayarak merciye bilgi vermeli ve hangi bilgileri açikladigi konusunda hastayi ve/veya hastanin yasal temsilcisini bilgilendirmelidir.
- Gizli bilgileri açiklamaya (hastayi ve/veya hastanin yasal temsilcisini önceden bilgilendirerek veya bilgilendirmeksizin) karar veren saglik hizmeti çalisanlari gerektiginde yetkili merciye kararlarini açiklamaya ve gerekçesini göstermeye hazirlikli olmalidir. Saglik çalisanlari bu gibi bilgilerin açiklanmasina veya açilanmamasina karar verilmesinde rol oynayan tüm konusmalarin, toplantilarin ve randevularin detaylarini saglik hizmeti kayitlarina islemelidir.
Bilgilerin açiklanacagina dair kisiye önceden bilgi verilmesinin açiklamanin gerekçeli amacina erisilmesine engel olacagi durumlar, yukarida tanimlanan söz konusu normal süreç için bir istisna teskil etmektedir.

Güvenlik

Güvenlik. Saglik hizmeti çalisaninin hasta gizliligini korumaya iliskin yükümlülügü nedeniyle, saglik çalisanlari kurumlarinda ve hizmetlere aracilik eden kurumlarda hasta bilgilerinin güvenliginin saglanmasi için gerekli politikalarin ve protokollerin bulunmasini ve bunlarin uygulamada islerlik kazanmasini saglamak için çaba sarfetmelidir. Saglik çalisanlari, hastalar, hastalarin yasal temsilcileri, hastalarin bakimini üstlenen kisiler ve kendi meslektaslari ile iletisim halindeyken, özellikle de telefon, e-posta ve faks gibi dolayli iletisim yöntemleri kullanilirken mahremiyete ve gizli bilgilerin güvenligine iliskin yükümlülüklerine siki sikiya bagli kalmaya dikkat etmelidir.